Đáo hạn phái sinh là một thuật ngữ quen thuộc trong thị trường tài chính, đặc biệt đối với các nhà đầu tư tham gia vào giao dịch hợp đồng phái sinh. Tuy nhiên, không phải ai cũng hiểu rõ về khái niệm này cũng như tác động của ngày đáo hạn phái sinh lên thị trường. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về đáo hạn phái sinh và tầm quan trọng của nó.
Đáo hạn phái sinh là gì?
Khái niệm
Ngày đáo hạn (đáo hạn phái sinh) là ngày cuối cùng mà các hợp đồng phái sinh như hợp đồng tương lai hay hợp đồng quyền chọn còn hiệu lực. Sau thời điểm này, hợp đồng sẽ hết hiệu lực và các vị thế sẽ được thanh toán, thực hiện quyền hoặc trở nên vô giá trị nếu không được thực hiện.
Phân loại
Đáo hạn phái sinh được chia thành hai loại chính, phụ thuộc vào loại hợp đồng:
Đáo hạn hợp đồng tương lai (Futures)
Đáo hạn hợp đồng tương lai là thời điểm hợp đồng tương lai chính thức hết hiệu lực, đồng thời chấm dứt quyền và nghĩa vụ giao dịch của các bên. Khi đến ngày đáo hạn, các vị thế đang mở sẽ được tất toán bằng tiền hoặc thực hiện giao nhận tài sản cơ sở, tùy theo quy định của từng loại hợp đồng và sở giao dịch.
Đáo hạn hợp đồng quyền chọn (Options)
Đáo hạn hợp đồng quyền chọn là ngày cuối cùng người nắm giữ quyền chọn được phép thực hiện quyền mua hoặc quyền bán tài sản cơ sở theo các điều khoản đã thỏa thuận. Sau thời điểm này, hợp đồng quyền chọn sẽ hết hiệu lực và không còn giá trị pháp lý.
Khác với hợp đồng tương lai (cả người mua và người bán đều có nghĩa vụ thực hiện hợp đồng), người mua quyền chọn có quyền nhưng không có nghĩa vụ thực hiện hợp đồng. Trong khi đó, người bán quyền chọn có nghĩa vụ thực hiện hợp đồng nếu người mua quyết định thực hiện quyền.
>>>XEM THÊM: Chu kỳ thị trường | Định nghĩa, các giai đoạn trong chu kỳ thị trường
Quy định chung về ngày đáo hạn phái sinh tại Việt Nam
Tại Việt Nam, quy định về đáo hạn phái sinh được áp dụng khác nhau đối với thị trường chứng khoán phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh do hai thị trường chịu sự quản lý của các cơ quan khác nhau.
Đáo hạn chứng khoán phái sinh
Đối với hợp đồng tương lai chỉ số VN30, ngày đáo hạn được quy định là ngày thứ Năm lần thứ ba của tháng đáo hạn. Nếu ngày này trùng vào ngày nghỉ lễ, ngày giao dịch liền trước sẽ là ngày đáo hạn.
Cơ chế hoạt động: Vào ngày đáo hạn, các vị thế vẫn đang mở sẽ được tự động tất toán sau khi phiên giao dịch kết thúc theo quy định của Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX) và Tổng Công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC). Nhà đầu tư sẽ nhận khoản lợi nhuận hoặc chịu lỗ dựa trên chênh lệch giữa giá mở vị thế và giá thanh toán cuối cùng.
Đáo hạn hàng hóa phái sinh
Ở thị trường hàng hóa phái sinh, ngày đáo hạn hợp đồng đánh dấu ngày cuối cùng nhà đầu tư được giao dịch hợp đồng phái sinh hàng hóa tương ứng trước khi nó hết hạn. Chính vì vậy, ngày đáo hạn (Expiration Date) còn được gọi với tên gọi khác là ngày giao dịch cuối cùng (Last Trading Day).
Trường hợp hợp đồng được thanh toán bằng tiền mặt
Đối với các hợp đồng không thực hiện giao nhận vật chất, ngày giao dịch cuối cùng sẽ là ngày cuối cùng nhà đầu tư được thực hiện các thao tác mua/bán và tất toán vị thế. Sau ngày này, tất cả các hợp đồng đang mở sẽ bị tất toán theo quy định của Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam.
Do đó, các nhà đầu tư cần chủ động thoát vị thế trước ngày giao dịch cuối cùng, hoặc chuyển hợp đồng sang các kỳ hạn xa hơn.
Trường hợp hợp đồng cho phép giao nhận vật chất
Đối với các hợp đồng có giao nhận vật chất, bên cạnh ngày đáo hạn/ngày giao dịch cuối cùng, nhà đầu tư còn cần chú ý đến ngày thông báo đầu tiên và ngày thông báo cuối cùng. Đây là khoảng thời gian các nhà đầu tư đang có vị thế mở có thể đăng ký thực hiện giao nhận hàng hóa.
Ngày giao dịch cuối cùng/ngày đáo hạn nằm giữa ngày thông báo đầu tiên và ngày thông báo cuối cùng. Nếu không muốn phải thực hiện nghĩa vụ giao nhận hàng hóa vật chất, nhà đầu tư cần thực hiện tất toán trước ngày giao dịch cuối cùng.
>>>> XEM THÊM: Lịch đáo hạn hợp đồng tương lai hàng hóa
Ngày đáo hạn ảnh hưởng thế nào đến thị trường hàng hóa?
Thanh khoản chuyển dịch sang tháng kế tiếp
Khi hợp đồng gần đáo hạn, phần lớn nhà đầu tư đầu cơ sẽ không tiếp tục giao dịch trên hợp đồng tháng gần.
Thay vào đó họ sẽ đóng vị thế hiện tại và mở vị thế trên hợp đồng tháng tiếp theo (rollover).
Điều này sẽ khiến thanh khoản của hợp đồng tháng gần giảm và thanh khoản của hợp đồng tháng xa tăng nhanh.
Khối lượng giao dịch tăng mạnh trước đáo hạn
Trong những ngày cuối trước đáo hạn thường xuất hiện hoạt động chốt lời, cắt lỗ, rollover và phòng hộ của doanh nghiệp.
Điều này làm khối lượng giao dịch tăng, số lượng lệnh lớn xuất hiện nhiều hơn và thị trường sôi động hơn bình thường.
Biến động giá tăng cao
Giai đoạn trước đáo hạn thường có mức biến động lớn hơn do nhiều vị thế được đóng cùng lúc, các quỹ tái cân bằng danh mục, doanh nghiệp điều chỉnh vị thế phòng hộ hoặc dòng tiền chuyển giữa các tháng hợp đồng.
Nếu thanh khoản của hợp đồng sắp đáo hạn giảm mạnh, chỉ một số lệnh lớn cũng có thể khiến giá biến động đáng kể.
Chênh lệch giá giữa các tháng hợp đồng thay đổi
Biến động giá gần ngày đáo hạn ảnh hưởng trực tiếp tới các nhà đầu tư đang thực hiện chiến lược giao dịch spread liên kỳ hạn (giao dịch chênh lệch giá).
Ví dụ: Nhà đầu tư thực hiện chiến lược spread với hợp đồng cà phê Robusta trên sàn ICE EU:
Mua vào hợp đồng kỳ hạn tháng 9 với giá 3.700 USD/tấn
Bán hợp đồng kỳ hạn tháng 11 với giá 3.740 USD/tấn
Lúc này spread của 2 hợp đồng đang là 40 USD.
Sau khi các nhà đầu tư thực hiện roll over, giá biến động mạnh khiến spread có thể bị thu hẹp, gây ảnh hưởng tới chiến lược giao dịch của nhà đầu tư.
Những lưu ý khi giao dịch gần ngày đáo hạn
Giai đoạn gần ngày đáo hạn là một trong những thời điểm nhạy cảm nhất trên thị trường hàng hóa phái sinh. Đây là lúc hợp đồng tương lai sắp hết hiệu lực, thanh khoản bắt đầu dịch chuyển sang tháng hợp đồng kế tiếp và nhiều nhà đầu tư, doanh nghiệp phòng hộ cùng lúc xử lý vị thế. Nếu không theo dõi sát các mốc thời gian và quy định của sở giao dịch, nhà đầu tư có thể đối mặt với những rủi ro không mong muốn.
Dưới đây là những lưu ý quan trọng khi giao dịch gần ngày đáo hạn.
Theo dõi lịch đáo hạn của từng hợp đồng
Không giống chứng khoán phái sinh, mỗi hợp đồng hàng hóa có lịch đáo hạn riêng do sở giao dịch quốc tế quy định. Vì vậy, nhà đầu tư cần kiểm tra:
Tháng đáo hạn của hợp đồng.
Ngày thông báo đầu tiên (First Notice Day - FND)
Ngày giao dịch cuối cùng/Ngày đáo hạn (Last Trading Day - LTD)
Ngày thông báo cuối cùng (Last Notice Day - LND)
Các mốc này được MXV và thành viên kinh doanh công bố theo từng mã hàng hóa. Không nên giả định rằng tất cả các hợp đồng đều có cùng lịch.
Không để vị thế đến giai đoạn giao nhận nếu không có nhu cầu
Đối với các hợp đồng có giao nhận vật chất, việc tiếp tục nắm giữ vị thế sau FND hoặc đến LTD có thể dẫn đến việc phải tham gia quy trình giao hoặc nhận hàng hóa theo quy định của sở giao dịch, nếu đáp ứng các điều kiện áp dụng.
Trên thực tế, phần lớn nhà đầu tư cá nhân giao dịch với mục đích đầu cơ hoặc phòng hộ tài chính đều đóng vị thế trước các mốc quan trọng hoặc chuyển sang hợp đồng tháng kế tiếp. Điều này giúp tránh phát sinh các nghĩa vụ liên quan đến giao nhận hàng hóa.
Chủ động chuyển tháng hợp đồng (Rollover)
Nếu vẫn muốn duy trì chiến lược đầu tư sau khi hợp đồng hiện tại sắp đáo hạn, nhà đầu tư nên thực hiện rollover, tức là:
Đóng vị thế trên hợp đồng sắp đáo hạn.
Đồng thời mở vị thế tương tự trên hợp đồng của tháng tiếp theo.
Ví dụ: Một nhà đầu tư đang nắm giữ vị thế mua hợp đồng cà phê Robusta tháng 9 nhưng vẫn kỳ vọng giá sẽ tăng trong những tháng tới. Thay vì giữ hợp đồng đến đáo hạn, nhà đầu tư có thể bán hợp đồng tháng 9 và mua hợp đồng tháng 11 để tiếp tục duy trì quan điểm đầu tư.
Kết luận
Đáo hạn là một mốc thời gian quan trọng trong thị trường phái sinh, đặc biệt là thị trường hàng hóa phái sinh. Càng đến gần ngày đáo hạn, thị trường càng có nhiều biến động về giá, thanh khoản,... Chính vì vậy, nhà đầu tư nên tất toán vị thế sớm, hoặc chuyển hợp đồng sang các kỳ hạn xa hơn.
Đừng quên cập nhật lịch đáo hạn cũng như các thông tin về ký quỹ, thời gian giao dịch,... tại HCT nhé!
